دستگاههايى كه ادعاى تديّن مىكردند ، اما دستگاه روحانيت را قبول نداشتند ، خيلى دوست داشتند . منطقشان هم اين است كه مىگويند ، قرآن مگر براى عدهء مخصوصى است ؛ قرآن براى همه است ! من قرآن را باز مىكنم ، حالا من يك مهندسم ، يك دكترم ، يك آدم كاسب معموليم ، يك روحانى درس نخواندهء معمم كم اطلاعم ، هر چه هستم ، بالأخره ظاهر و باطنى را كه مىفهمم . او از اين قرآن ، فلسفه و تاريخ و حكمت و سياست و اقتصاد و همه چيز را استنباط مىكند . . . استنباط فقاهتى يعنى چه ؟ يعنى با شيوهء فقاهت ، با قرآن و حديث روبرو شويم . فقاهت در اين جا ، به معناى يك متد است . متد فقاهت ، يعنى يك روش علمى براى استنباط از كتاب و سنت . آن روش قبلى روش عاميانه بود ؛ اين دومى روش علمى است . مثل همهء چيزهاى ديگرى كه روشهاى علمى و غير علمى دارد ، فقاهت هم روش علمى استنباط از كتاب و سنت است . آن دينى كه با روش غير فقاهتى به دست بيايد ، ممكن است در جاهايى هم مصيب باشد ؛ اما در جاهايى هم مخطى خواهد بود و مأمون از خطا نيست ؛ كما اين كه كسانى را ديديم كه با استنباطها و استعدادهاى خودشان - و لو صاحبان استعدادهاى درخشان - مىخواستند از كتاب و سنت ، چيزى را بياموزند و بفهمند ؛ ولى نتوانستند و اشتباه كردند . در جاهايى چيزهاى خوبى فهميدند ؛ اما در جاهايى هم اشتباه كردند . يك اشتباه در يك مجموعهء معارف ، كار را خراب مىكند ؛ چون بحث بحث زندگى و مرگ فكرى يك انسان است . مثل طبيبى كه در ده قلم دوايى كه به مريض خودش مىدهد ، اگر نه قلم چيزهاى مفيد و مقوى و خوبى بود ، اما يك قلم آن مضر و مهلك بود ، فايده‌اى ندارد . او نمىتواند بگويد : نه قلمش كه درست بود . فرض اين است كه اين مريض ده قلم را استفاده خواهد كرد .